Từ Nymphet đến Lolita – Hành trình đi tìm chất Nga trong Lolita của Nabokov

23/12/2013

Nabokov đã đặt cho nhân vật của mình một danh xưng vừa lạ vừa quen, vừa gợi không khí huyền thoại nhưng cũng vô cùng hiện đại. Tiểu nữ thần Lolita, rõ ràng là một ẩn số sáng tạo của nhà văn Mỹ gốc Nga. Lí giải được những lí do lựa chọn cái tên này, chắc chắn chúng ta sẽ có thêm một chiếc chìa khóa để mở thêm một cánh cửa trong mê cung nghệ thuật của nhà văn.

Từ Nymphet đến Lolita – Hành trình đi tìm chất Nga trong Lolita của Nabokov

Đỗ Thị Hường

 

Lolita của Nabokov đã trải qua một cuộc sống không dài nhưng cũng không phải là quá ngắn - 58 năm - kể từ khi được xuất bản ở Pháp năm 1955 cho đến nay. Nếu tính cuộc đời một con người, 58 là độ tuổi đã viên mãn về mọi thứ: sự nghiệp, gia đình, giao tế xã hội… Với một cuốn tiểu thuyết, đó cũng là độ tuổi đủ để có thể được khẳng định vị thế trong đời sống văn học đương đại. Chẳng phải nhân vật chính Toru Watanabe trong cuốn tiểu thuyết Rừng Na Uy của Haruki Murakami – người hâm mộ Gatsby vĩ đại đã từng khẳng định: “Chỉ nên đọc một cuốn sách sau khi nó được xuất bản 30 năm, bởi khi ấy đã có độ lùi về thời gian, và người ta có thể khẳng định tác phẩm thực sự có được chỗ đứng trong lòng bạn đọc hay không” đó sao? 58 năm có mặt ở khắp các quốc gia trên thế giới, Lolita của Nabokov đã gây ra biết bao sóng gió cho chính bản thân nó và cho tác giả. Và cũng trong 58 năm ấy, bất cứ khi nào xuất hiện, dù là ở Châu Âu hay Châu Á, Châu Mỹ hay Châu Phi, Lolita cũng tạo nên một hiệu ứng mạnh mẽ, kể cả tích cực lẫn tiêu cực.

Ở Việt Nam, Lolita được mong đợi từ rất lâu trước khi bản dịch chính thức của dịch giả Dương Tường ra mắt bạn đọc vào đầu năm 2012. Và cũng là điều tất yếu khi vừa mới bước chân thực sự vào đời sống văn học Việt, Lolita đã hâm nóng không khí văn chương đương thời. Những cuộc trao đổi về độ chính xác, sự tinh tế của bản dịch, những cảm xúc, những suy tư Lolita để lại trong lòng bạn đọc đã thực sự chứng minh giá trị và tầm ảnh hưởng của Nabokov và tiểu thuyết của ông.

Với Lolita, không ai có thể tự hào vỗ ngực là mình có thể nắm bắt được một cách toàn vẹn dụng ý nghệ thuật của “phù thủy ngôn từ” Nabokov. Ngay các nhà phê bình văn học nổi tiếng thế giới cũng phải thừa nhận: “Những người đọc Nabokov nhất định phải có trình độ hiểu biết, kiến thức sâu rộng về văn học Nga, nói theo cách khác, anh ta không thể ngay lập tức khám phá được những ám chỉ được che giấu trong tác phẩm (1)”, “Ai muốn nắm được việc đọc một tác giả như Nabokov, cần phải có trong tay một cuốn bách khoa thư, một cuốn từ điển và sổ tay ghi chép, nếu muốn hiểu ngay cả chỉ một nửa những lời văn trong đó (2)”. Vì thế, tiếp cận thế giới nghệ thuật Lolita, với chúng tôi quả thực là một thử thách lớn lao.

Đọc Lolita, có lẽ không ai không có những thắc mắc tưởng như giản đơn nhưng để lí giải chúng thì không hề dễ dàng: Lolita là ai? Vì sao Lolita lại có sức hấp dẫn đến vậy? Lolita là sản phẩm của nền văn hóa nào? Bản thân Lolita là tác phẩm của nhà văn Mỹ gốc Nga, vậy trong Lolita liệu dấu vết Nga có còn tồn tại? Những câu hỏi đó cũng thôi thúc chúng tôi trong hành trình khám phá tiểu thuyết.

Lolita gây ấn tượng với bạn đọc trước hết ở nhan đề, cũng là tên nhân vật chính. Trong tác phẩm, Lolita được miêu tả là một bé gái 12 tuổi dậy thì sớm, có sức hấp dẫn với “đôi vai mảnh màu mật ong”, “tấm lưng trần mềm mượt như lụa”, “mái tóc màu hạt dẻ”, “thành thạo một cách kì lạ, vui tươi, sa đọa và biết chiều” (3). Trong con mắt của Humbert Humbert, Lolita là một “tiểu nữ thần” (nguyên văn là nymphet) có sức mê hoặc lạ kỳ. Nabokov đã đặt cho nhân vật của mình một danh xưng vừa lạ vừa quen, vừa gợi không khí huyền thoại nhưng cũng vô cùng hiện đại. Tiểu nữ thần Lolita, rõ ràng là một ẩn số sáng tạo của nhà văn Mỹ gốc Nga. Lí giải được những lí do lựa chọn cái tên này, chắc chắn chúng ta sẽ có thêm một chiếc chìa khóa để mở thêm một cánh cửa trong mê cung nghệ thuật của nhà văn.

 

1.     Nymphet – tiểu nữ thần có phải là từ do Nabokov sáng tạo ra?

Sự xuất hiện của thuật ngữ nymphet trong Lolita gắn liền với khoái cảm đặc biệt của những người đặc biệt: “một nghệ sỹ kiêm một gã khùng” hoặc “một con người sầu muộn vô biên mang một bọc kịch độc trong thận và một ngọn lửa siêu khoái lạc luôn hừng hực trong tủy sống” như nhân vật Humbert Humbert tự miêu tả về mình. Khi dịch giả Dương Tường dịch thuật ngữ này thành “tiểu nữ thần”, một làn sóng phê bình đã dấy lên mạnh mẽ trên các trang mạng. Thậm chí, có người còn đưa ra cách dịch nymphet là “hoa nữ” để thay cho cách dịch của dịch giả Dương Tường. Chúng tôi đã tiến hành tra cứu và tìm được ý nghĩa cũng như nguồn gốc của nymphet.

Nymphet được xác định lần đầu tiên bởi Micheal Drayton trong The Century Dictionary (1612) với ý nghĩa là “a little nymph”. World English Dictionary cũng xác định nymphet là “a young nymph”, “a diminutive nymph”.

Từ nymph trong các từ điển tiếng Anh đều có 3 nghĩa (4). Thứ nhất, theo thần thoại học Hy Lạp đó là nữ thần sông núi, cây cỏ, những người thường có mặt trong đoàn tùy tùng của thần Apollo, nữ thần Artemis, thần Dionysos… Những nữ thần này không chỉ có sắc đẹp, đôi khi họ còn rất “quỷ quái” và ích kỷ như con người. (Chắc hẳn chúng ta không quên nữ thần xinh đẹp Calypso vì muốn giữ Uylysse ở lại với mình đã gây ra không ít trở ngại cho vị anh hùng). Gốc của từ này từ tiếng Hy Lạp là nýmphè (xuất hiện khoảng năm 1350 – 1400 (5)). Thứ hai, trong thơ ca, nymph ám chỉ những người con gái đẹp. Thứ ba, trong sinh vật học, nymph có nghĩa là loài sinh vật không qua giai đoạn nhộng (như châu chấu, dế, chuồn chuồn). Từ nghĩa của từ nymph, từ điển tiếng Anh cũng đưa ra nghĩa của từ nymphet. Thứ nhất nymphet nghĩa là một nữ thần trẻ đẹp. Thứ hai là cô gái trẻ, đẹp, khêu gợi, đáng khao khát, một người đàn bà ngay trong tuổi thiếu nữ của mình (6) và thứ ba, nymphet mang nghĩa người đàn bà lẳng lơ. Như vậy nymphet dùng để chỉ những cô gái trẻ, khêu gợi, dậy thì sớm và rất hấp dẫn. Bản thân từ nymphet cũng không phải gốc của người Anh. Nymphet xuất hiện trước trong tiếng Pháp – nymphette. Cả The Century DictionaryWorld English Dictionary đều khẳng định gốc của nymphet là từ tiếng Pháp nymphette. Hậu tố -et, -ette xuất phát từ tiếng Pháp cổ có nghĩa là nhỏ bé, bé xíu. Trong ngôn ngữ học, nếu hậu tố này đi với một từ thì nghĩa của từ đó có sự giảm nhẹ. Bản thân các nhà thơ Pháp cũng là những người dùng thuật ngữ này trước tiên. Pierre De Ronsard (1524 – 1585) là một trong những người đầu tiên sử dụng thuật ngữ nymphet trong thơ ca. Nymphet sau này được phổ biến bởi Nabokov với Lolita. Trong Lolita, Nabokov sử dụng từ nymphet để chỉ những bé gái từ 9 – 14 tuổi, dậy thì sớm và có sức quyến rũ tình dục ghê gớm. Chính bản thân Humbert Humbert cũng nhấn mạnh tính tiểu nữ thần là tính quỷ quái: “Trong khung tuổi từ chín đến mười bốn, đôi khi có những bé gái, mà dưới mắt một số du khách gấp đôi hoặc gấp nhiều lần tuổi bị hớp hồn, để lộ ra bản chất đích thực của mình, bản chất ấy không đậm tính người, mà mang tính tiểu nữ thần (có nghĩa là quỷ quái); và những mẫu người đặc tuyển ấy, tôi đề nghị gọi là tiểu nữ thần” (7) Như vậy, theo chúng tôi dịch nymphet thành “tiểu nữ thần” là một cách dịch bám sát từ nguyên cả về gốc từ và cả về ý nghĩa xuất hiện của chúng trong lịch sử ngôn ngữ. Cách dịch “hoa nữ” chưa đạt đến mức này. Hơn nữa, tiểu nữ thần gần với cách nhìn tôn thờ của Humbert về Lolita và thực tế, gần với bản chất nhân vật của Nabokov.

Trong tiểu thuyết, Humbert có một mối tình thời thơ ấu với Annabel. Tình yêu của cặp đôi rất trẻ này thường phải vụng trộm và chưa bao giờ họ được thỏa mãn về nhau. Có lẽ, chính điều đó đã tạo nên một vết thương đặc biệt trong lòng Humbert và gây nên trong nhân vật này khoái cảm với những “tiểu yêu nữ” như Lolita: “Khi tôi là một đứa trẻ và bé Annabel của tôi là một đứa trẻ, em tuyệt nhiên không phải là một tiểu nữ thần đối với tôi; chúng tôi bằng vai phải lứa với nhau và tôi là một tiểu dương thần chính danh trên cái cù-lao-thời-gian thần tiên ấy; nhưng hôm nay đây, vào tháng 9 năm 1952 này, sau khi hai mươi chín năm đã trôi qua, tôi nghĩ tôi có thể thấy rõ ở em manh nha của tiểu yêu nữ định mệnh trong đời tôi”. Lolita hội đủ những yếu tố để làm say đắm Humbert và điểm đặc biệt nhất ở cô bé này mà Humbert không thể kiểm soát được chính là sự quỷ quái và trải đời quá sớm của một tiểu nữ thần thực thụ. Lolita, trước khi quyến rũ Humbert, đã từng có quan hệ nam nữ trong một mối tình tay ba tự nguyện. Sau này, Lo cũng chủ động với Humbert, làm cho ông ngày càng chết mê chết mệt mình để rồi sau đó lại bỏ đi với một người đàn ông khác. Như vậy, rõ ràng nymphet – tiểu nữ thần Lolita là một lựa chọn ngôn từ đầy giá trị của Nabokov.

Trong tiếng Nga, nymphet không có từ tương ứng, chỉ có từ нумфа với nghĩa như từ nymph. Nymphet – tiếng Nga нумфетка là một thuật ngữ chỉ được biết đến từ sau khi Lolita của Nabokov được chính tác giả dịch ra tiếng mẹ đẻ. Về cơ bản ý nghĩa của нумфетка được lấy từ ý nghĩa của từ nymphet trong bản Lolita tiếng Anh, tức là dùng để chỉ những bé gái dậy thì sớm, có sức quyến rũ tình dục mạnh mẽ. Victor Erofeev, trong Lời nói đầu bản Lolita tiếng Nga đầu tiên được xuất bản đã viết: “Văn học Nga hiếm động chạm đến hệ đề tài tình dục (nguyên văn “эротической тематики”). Nó vẫn còn rất bẽn lẽn và trong trắng. Tuy nhiên, cái bóng của vấn đề này vẫn thấp thoáng. Sau khi Freud khám phá vai trò quan trọng của tình dục trong đời sống con người mà chúng ta vẫn phủ nhận nó, thì khác nào Mac phủ nhận quy luật giá trị thặng dư” (8).

Có một điểm đặc biệt trong tác phẩm của Nabokov, đó là việc nhà văn đã sáng tạo ra một thuật ngữ hoàn toàn mới, đối sánh với “tiểu nữ thần”. Ông để nhân vật Humbert tự gọi mình là “tiểu dương thần” (nguyên văn tiếng Anh là faunlet) khi nhớ lại mối tình trẻ thơ ám ảnh cả cuộc đời với Annabel. Faunlet xuất phát từ faun hay faunus (từ cổ La Mã) có nghĩa là thần đồng áng, thần nông lâm. Thuật ngữ này gắn với hình ảnh vị thần rượu nho phóng túng Dionysos đầu người mình dê. Trong tiếng Nga, faunlet được dịch ra tương ứng là фавненк.

Từ những sự lí giải trên, ít nhiều đã có thể khẳng định mối quan hệ giữa nymphet – tiểu nữ thần và nhân vật Lolita. Ở góc nhìn này, Lolita của Nabokov có rất ít mối liên hệ với những nhân vật nữ trong văn học Nga cổ điển. Nếu có chăng, chỉ có thể coi Lolita là một nhân vật nữ nổi loạn dưới ảnh hưởng nặng nề của văn hóa đại chúng tràn ngập xã hội Mỹ thời nhà văn còn sống và làm việc ở đây (9). Tuy nhiên, hành trình khám phá các giá trị của Lolita không đơn giản và một chiều. Một nhà văn yêu tiếng mẹ đẻ của mình đến mức không muốn học nói tiếng Đức thông thạo vì sợ “làm hoen ố thứ tiếng Nga quý giá” (10) như Nabokov không thể không lưu giữ trong mình những dấu ấn đặc biệt của văn hóa Nga, dù những dấu ấn ấy có thể là rất nhỏ. Hơn nữa, hãy nhớ, tên chính thức của Lolita là Dolores. Sự đối sánh Lolita – Dolores chắc hẳn sẽ là sự đối sánh thú vị của những bản thể trong nhân vật tiểu nữ thần của Nabokov.

2.     Lolita và sự lựa chọn cái tên của Nabokov

Lolita – tên của nữ nhân vật chính cũng là chủ đề tranh cãi của nhiều nhà nghiên cứu. Mặc dù chính bản thân Nabokov đã hơn một lần đưa ra lí giải về cái tên này nhưng rõ ràng Lolita vẫn còn là một ẩn số đầy hấp dẫn, một câu đố đòi hỏi được giải đáp, đặc biệt về khía cạnh văn hóa.

 Trong buổi phỏng vấn với Robert Hughes năm 1965, Nabokov đã nói: “Đối với tiểu nữ thần của tôi cần một cái tên âu yếm với giai điệu trữ tình ngân nga”. “L” – một trong những chữ cái trong trẻo và sinh động nhất. Hậu tố “ita” lại chứa đựng trong nó sự mềm mại của ngôn ngữ Latinh, và đó chính là thứ tôi cần. Do đó mà – hình thành nên Lolita”. Còn trong một cuộc phỏng vấn khác, Nabokov lại chú ý đến một thực tế, đó là “để đạt được đến hiệu quả cần thiết đáng mơ ước của sự dịu dàng của cả chữ “l” và chữ “t”, còn tốt hơn cả mục tiêu ngữ nghĩa, cần phải phát âm với ngữ điệu Iberi (Ý), chứ không phải ngữ điệu Mỹ, tức là không nặng trịch, nhớp nhúa của chữ “l”, cái thô kệch của chữ “t” và cái lê thê của chữ “o” (...). Bây giờ chúng ta sẽ bắt đầu với tiếng Nga. Ở đây âm tiết đầu tiên trong cái tên của cô gái vang lên với “a” mạnh hơn là với “o”, còn tất cả những âm tiết còn lại hoàn toàn theo kiểu Tây Ban Nha”(11).

Theo chúng tôi, lí giải về sự lựa chọn cái tên Lolita, ngoài lí do về ngôn ngữ như nhà văn Nabokov đã khẳng định, không thể phủ nhận sức thuyết phục của những lí do xuất phát từ thực tế cuộc đời và xã hội thời đại nhà văn sống.

Thứ nhất, ngay từ khi còn nhỏ, bên cạnh văn chương, Nabokov còn có một niềm say mê thứ hai, đó là côn trùng học. Ông đặc biệt chuyên nghiên cứu về bướm và đã có nhiều thành tựu. Trong một chuyến đi thực tế, Nabokov đã phát hiện được một loài bướm mới. Loài bướm này sau mang tên chính nhà văn - Lycaeides Sublivens Nabokov. Địa điểm bắt được loài bướm mới là ở Dolores, bang Colorado nước Mỹ. Vì vậy, có thể để ghi nhớ sự kiện này nhà văn đã lấy tên Dolores để đặt cho nhân vật chính của mình. Dolores là tên chính thức của Lolita trên giấy tờ, và Lolita là cách gọi âu yếm và dịu dàng về mặt âm điệu mà nhà văn đã lí giải ở trên.

Thứ hai, như chúng ta đã biết, Dolores – Lolita – Lola là một cái tên phổ biến không chỉ ở Mỹ mà còn ở các nước khác trên thế giới. Theo thống kê của trang wikipedia tiếng Anh, năm 2007 nó nằm trong số 270 cái tên phổ biến nhất cho các bé gái sinh ra ở Mỹ, trong số 64 cái tên phổ biến nhất của các bé gái sinh ra ở Tây Ban Nha năm 2006, trong số 51 cái tên của những bé gái sinh tại Anh năm 2007, trong top 17 cái tên tại Pháp năm 2004 và top 20 tại Bỉ năm 2006. Nhà nghiên cứu Phạm Gia Lâm có nói đến văn hóa đại chúng trong sáng tạo và tiếp nhận Lolita. Ông khẳng định Lolita là sản phẩm của văn hóa đại chúng Mỹ, được sáng tạo trong thời đại của nền văn hóa này. Rõ ràng Lolita đã là một cái tên phổ biến từ trước khi tác phẩm ra đời (truyện ngắn Lolita của nhà văn người Đức Heinz Von Likhberg, nhiều nhân vật nữ nổi tiếng thế giới có tên là Dolores, Lolita, Lola). Về sau, mức độ phủ sóng của Lolita lại càng cho thấy khả năng đại chúng hóa của nhân vật. Vì vậy, không thể không tính tới sức nóng của Lolita cũng như hiệu ứng của cái tên này khi nó được đặt cho nhân vật chính của Nabokov.

Thứ ba, Dolores là một cái tên có xuất xứ từ Tây Ban Nha, là sự rút gọn của cụm từ La Virgen Maria de los Dolores (Virgin Mary of Sorrows) và có cách gọi thông tục là Lolita, Lola, Loli. Dolores có nghĩa là buồn đau, sầu muộn. Nói một cách khác, cái tên Dolores gợi nhớ tới Đức Mẹ Sầu Muộn Maria của Kito giáo (gồm có 2 nhánh lớn nhất là Chính Thống giáo và Công giáo). Cái tên Đức Mẹ Sầu muộn ám chỉ việc Đức Mẹ gánh chịu và tha thứ cho tất cả những đau khổ và tội lỗi mà con người gây ra. Vì Mẹ là Mẹ của Thiên Chúa cho nên những gì cao đẹp nhất, đồng thời cũng đớn đau nhất Mẹ là người gánh lấy. Mẹ cũng là hình ảnh của vị Thánh Mẫu có quyền năng cứu rỗi quan trọng của Kito giáo, đặc biệt là Chính Thống giáo Nga.

Nhìn lại lịch sử văn học Nga, chúng ta thấy rất nhiều nhà văn Nga đã xây dựng hình ảnh của những người phụ nữ - Thánh Mẫu. Họ có thể mang trong mình một hoặc cả hai đặc điểm của Đức Mẹ: trong trắng, nhân hậu hoặc đau khổ, sầu muộn hoặc cả hai. Hiện tượng này dường như đã thành một hệ thống trong văn học Nga từ xưa đến nay. Chúng ta hãy nhớ đến Tachiana của Puskin và năng lực thức tỉnh của tính Nga thuần khiết ở nàng với thế giới thượng lưu Nga, với ông chồng chức tướng già nua của nàng và đặc biệt với Evgeni Onegin, nhớ đến Maria Bonconskaya với tấm lòng bao dung của Đức Mẹ trong Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy, nhớ đến Sonia với lòng đau khổ tột độ và sự hi sinh cao cả cho Rasconikov trong Tội ác và hình phạt, nhớ đến Olenka trong Dusechka của Sekhov, nhớ đến tình cảm và những điều Lara đã làm cho Zhivago và Pasa trong Bác sĩ Zhivago của Pasternak, nhớ đến Margarita trong Nghệ nhân và Margarita của Bulgakov, Matriona trong Sân nhà Matriona của Solzhenitsyn, Sonia trong Sonechka của Ludmila Ulitskaya... Tất cả họ đều mang những phẩm chất cao quý của Đức Mẹ. Đối với những người đàn ông trong tác phẩm, họ dường như là Đấng Cứu Rỗi. Còn những người đàn ông hết mực tôn thờ, yêu kính họ. Rõ ràng, trong một số tác phẩm, ở một khía cạnh nào đó, họ đã trở thành niềm xác tín của những nhân vật nam chính. Đối với người Nga, niềm tin rất quan trọng. Có lẽ, Lolita của Nabokov cũng mang một chút dấu ấn của truyền thống này. Vì thế, Nabokov kiên quyết chọn cho nhân vật của mình cái tên Lolita, dù rằng nếu chọn cái tên này, ông có thể bị coi là “đạo” tên nhân vật của Likhberg. Theo con trai của nhà văn, lúc đầu ông định đặt tên nhân vật là Juanita, nhưng sau đó lại lấy tên nhân vật là Lolita – Dolores. Dostoevsky đã từng nói “Cái đẹp cứu rỗi thế giới”. Với Sonia của Rasconikov đó là cái đẹp tỏa ra từ tâm hồn trong sáng, sự vị tha; có thể với Nabokov đó là vẻ đẹp rực rỡ vĩnh cửu của những tiểu nữ thần như Lolita. Việc Humbert theo đuổi Lolita đến hết đời cũng có thể lí giải rằng đó là sự say mê cái đẹp vĩnh cửu, là cái nhìn duy mĩ của nhà văn. Vì sự say mê đó, Humbert sẵn sàng đánh đổi tất cả. Lolita, có lẽ, chính là niềm xác tín trong cuộc đời Humbert.

Như đã khẳng định, Lolita – Dolores là hai cái tên cùng chỉ một con người. Trên giấy tờ chính thức, nữ nhân vật chính mang tên Dolores (dịch giả Dương Tường dịch là “Trên dòng kẻ chấm, em là Dolores” – bản Lolita tái bản lần 1), còn với Humbert Humbert, người tình bé nhỏ của ông mãi mãi là Lolita. Dolores – Lolita, vì thế, có thể coi là hai bản thể trong một nhân vật. Khi mang bản thể Lolita, cô bé Lolita thực sự là một tiểu nữ thần quỷ quái và nổi loạn, một hình ảnh đại diện cho những bé gái tuổi teen ở Mỹ thời bấy giờ: say mê sách báo, tranh ảnh âm nhạc, thời trang, phim ảnh, truyền hình…; thích thể hiện mình, tự do, táo bạo trong tình yêu, tình dục. Còn khi mang bản thể Dolores, Lolita lại gợi nhớ tới hình ảnh những người phụ nữ bất hạnh, ẩn giấu trong mình nỗi sầu đau, sự hi sinh. Vì Humbert, Lolita đã đánh mất thời niên thiếu của mình, vì Humbert Lolita trở thành cô bé cô đơn, vì Humbert Lolita gần như bị gạt ra khỏi cuộc đời. Chính cô bé đã từng nói ở cuối tác phẩm rằng cô bé (khi ấy là Dolly 17 tuổi) thà quay về với Cue (Clare Quilty – ĐTH) chứ không đi theo Humbert bởi: “Ảnh (Clare Quilty – ĐTH) làm tan nát tim em. Ba thì chỉ làm tan nát đời em thôi”. Dolores (lúc này được gọi theo tên chồng là bà Richard F.Schiller), cuối cùng chết trên bàn sinh nở tại Gray Star – Alaska. Cái chết của Dolores – Lolita là cái chết của một người đàn bà thực thụ, người đàn bà cũng gián tiếp là nạn nhân của Humbert, giống như Charlotte – mẹ của Lolita. Trong những chương cuối của tác phẩm, chính Humbert đã liên kết những hình ảnh về ảo ảnh quá khứ (Lolita tiểu nữ thần như hiện thân của Annabel đã mất) và thực tế của hiện tại (người đàn bà giống như Charlotte mà Lolita đã trở thành) trong tình yêu và gọi đó là một sự tổng hợp ân cần “nối hai người đàn bà quá cố với nhau”. Dolores buồn đau ẩn giấu trong Lolita quỷ quái và lẳng lơ, cuối cùng lại trở về trong bản thể sầu muộn của mình.

3.     Tiểu nữ thần Lolita và dấu ấn Nga trong tiểu thuyết của Nabokov

Là một đất nước có vị trí địa lí đặc biệt trên thế giới, nước Nga nhanh chóng xác lập cho mình một vị thế đặc biệt về văn hóa và tính cách. Người Nga, dân tộc Nga luôn tự coi mình là một thực thể độc lập hoàn toàn với Châu Âu và cả Châu Á – châu lục mà hơn một nửa diện tích đất nước nằm trong đó. Người Nga tự gọi mình là nước Nga và Châu Âu, dân tộc Nga được khẳng định mang tính chất phương Đông nhất trong các dân tộc Châu Âu, Chính Thống giáo của Nga cũng là Chính Thống giáo mang đậm dấu ấn phương Đông. Ngay cái tên Chính Thống giáo cũng cho thấy niềm tự hào của một dân tộc được Chúa chọn, dân tộc bảo tồn trong nó những đặc điểm nguyên thủy đáng trân trọng nhất của Kito giáo. Các nhà triết học Nga, trước hết là Berdiaev, Soloviev và sau này, các nhà thơ, nhà văn Nga luôn coi trọng điểm khác biệt trong tính cách, tâm hồn Nga so với các dân tộc Châu Âu nói riêng và các dân tộc khác trên thế giới nói chung.

Berdiaev khẳng định tôn giáo Nga là thứ tôn giáo nữ tính: “Đó không hẳn là tôn giáo của Đức Kito, mà đúng hơn là tôn giáo của Đức Mẹ, tôn giáo của mẹ đất, nữ thánh linh soi rọi đời sống xác thịt… Mẹ đất đối với dân tộc Nga là nước Nga. Nước Nga trở thành Đức Mẹ (12)”. Ông cũng cho rằng bản tính Nga là “nữ tính, thụ động và dễ bảo(13)”, “Sự thống trị độc tôn của tố chất phương Đông ở Nga luôn luôn là nô lệ cho yếu tố tự nhiên nữ tính(14)”. Cùng với Berdiaev, nhà triết học Soloviev cũng khẳng định cái được gọi là Nữ tính Vĩnh hằng trong tác phẩm nổi tiếng thế giới Siêu lý tình yêu (15)  của mình. Nữ tính Vĩnh hằng chính là hình ảnh về người yêu lí tưởng của Soloviev được xây dựng bằng cảm hứng tôn thờ người yêu kết hợp với trải nghiệm thần bí triết học. Nhà triết học tôn thờ Nữ tính Vĩnh hằng, tôn thờ người yêu lí tưởng, coi đó là con đường cứu rỗi, con đường vươn tới sự bất tử, vươn tới thần thánh: con đường thần – nhân tính. Không chỉ Berdiaev và Soloviev, B.P.Vysheslavtsev cũng nói về “sự thống nhất chính diện, vẻ đẹp vũ trụ nữ tính, có hồn” của Eros Nga, thứ Eros đặc biệt chỉ có thể tìm được sự đồng cảm ở tâm hồn Italia: “Rất ít người có thể hiểu được khát vọng của truyện cổ tích, thơ, triết học Nga một cách sâu sắc như người Italia, bởi vì tâm hồn Italia hiểu được tình yêu đối với nữ tính trong sáng của Dante, tình yêu vĩnh cửu đối với Dzhordano Bruno vĩ đại và tình yêu đối với Phrantxiska Asizski (16)”. Nhà nghiên cứu Vysheslavtsev còn khẳng định sự đối lập của tính khắc nghiệt trong kiến trúc Gotic của các nhà thờ Kito giáo với sự tôn thờ cái đẹp, Đức Mẹ và nữ tính kì diệu. Rõ ràng, các nhà triết học, phê bình văn học của Nga đều đang dùng lí thuyết để khẳng định một vẻ đẹp được coi là vĩnh hằng, bất biến của văn học Nga từ xưa đến nay, đó là tính nữ cứu rỗi. Dù nhìn ở khía cạnh nào, vẻ đẹp của tính nữ cứu rỗi này cũng đã làm nên nét đặc trưng không thể lầm lẫn của văn học Nga với các nền văn học khác trên thế giới, dù rằng chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy sự tôn thờ cái đẹp, đặc biệt là cái đẹp nữ tính trong bất kỳ một tác phẩm văn học nào.

Quay trở lại với Lolita và Humbert Humbert, chúng ta không thể phủ nhận sự tôn thờ, tình yêu vĩnh cửu mà Humbert Humbert dành cho tiểu nữ thần của mình. Tình yêu của Humbert dành cho Lolita là tình yêu vĩnh cửu, tình yêu ấy ban đầu là sự chiêm ngưỡng, dõi theo, không hề nhuốm màu sắc tình dục. Thế nhưng, bản chất lẳng lơ, quỷ quái của cô bé Lolita được xây dựng đã làm biến dạng tình yêu của Humbert. Ngay cả khi Lolita đã từ bỏ Humbert để đi theo một người đàn ông khác, ngay cả khi Lolita đã lấy chồng, có thai, Humbert vẫn muốn Lolita về với mình. Trong cả cuộc đời, tình yêu Humbert dành cho Lolita (có thể coi là hóa thân của Annabel) là một tình yêu vĩnh hằng. Tình yêu ấy giúp nhân vật có thể sống, dõi theo và tìm kiếm người tình trong mộng cả cuộc đời. Chính Humbert trong tiểu thuyết đã thừa nhận: “Tôi không thể giết em vì tôi yêu em. Đó là thứ tình yêu từ cái nhìn đầu tiên cho đến phút cuối giao mắt nhau, thứ tình yêu mãi mãi vĩnh cửu”. Sự tôn thờ Humbert dành cho Lolita là sự tôn thờ nữ tính vĩnh cửu, sự tôn thờ cái đẹp bỏ qua mọi quy tắc của đạo đức. Cái đẹp ấy cho dù nó không còn mang trong mình nét bản nguyên của Nữ tính Nga cổ điển, nhưng lòng khát khao vươn tới cái tận cùng trong tình yêu của Humbert, rõ ràng là một khát khao vô tận của tính cách Nga. Kể cả khi Lolita đã trở về là Dolores – một Dolores của cuộc sống thực tại mong muốn một cuộc sống yên ổn bên một người chồng bình thường thì Humbert vẫn tôn thờ Lolita – người đã mang đến cho ông tình yêu và sự đam mê cuồng nhiệt. Có thể gọi tình yêu Humbert dành cho Lolita là tình yêu thánh nữ. Hành động đến tìm Clare Quilty để trả thù của Humbert, ở một khía cạnh nào đó, được coi là hành động “tử vì đạo” của một người suốt đời theo đuổi cái đẹp, một cái đẹp ma mị với sức quyến rũ kì lạ vừa thiếu nữ vừa đàn bà, vừa nổi loạn vừa nhẫn nhịn, hi sinh.

Dolores – Lolita dù là nỗi buồn hay sự nổi loạn cũng đều ẩn chứa một vẻ đẹp và sức hấp dẫn không thể phủ nhận đến từ văn tài của Nabokov. Số phận bi thảm của cô bé dường như có một chút gì đó được báo trước từ chính cái tên của cô (cũng như cái chết của mẹ cô bé Charlotte Haze rồi cũng qua đi nhẹ nhàng giống như một màn sương mờ ảo đến rồi qua rất nhanh – Haze có nghĩa là sương mù mỏng). Cái chết của mẹ con Dolores – Lolita và Charlotte gợi nhớ tới cái kết đầy hiện sinh của Buồn ơi, chào mi (tiểu thuyết của F.Sagan, nhân vật nữ Anne bị tai nạn xe hơi sau cú sốc tinh thần bị phản bội trong tình yêu) hay cái kết đầy bi thảm vì tình yêu của Anna Karenina trong tiểu thuyết cùng tên của đại văn hào Nga L.Tolstoy. Phải chăng, đó là sự hòa trộn của nét hiện đại phương Tây bên ngoài nét Nga mà nhà văn đã ảnh hưởng trong nhiều năm sống xa Tổ quốc với sự giễu nhại văn học cổ điển Nga? Có lẽ, cũng bởi thế mà Nabokov được coi là nhà văn Nga mang tinh thần của chủ nghĩa dân tộc quốc tế.

Dù thế nào đi nữa, hình ảnh Dolores – Lolita – nymphet của Nabokov vẫn là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo. Có thể khẳng định, sự độc đáo làm nên thành công không thể phủ nhận của Nabokov còn đến từ chính niềm tin về Nữ tính Vĩnh hằng, về sự cứu rỗi của truyền thống văn học Nga mà Nabokov đã không thể đánh mất trong tác phẩm của mình. Nhân vật Lolita với nhiều bản thể khác nhau vẫn có một sức hút không thể cưỡng lại với nhiều độc giả và nhà nghiên cứu. Sự sáng tạo này của Nabokov, cuối cùng, vẫn là cứu cánh cho nhân vật Humbert và là sức mạnh giúp Lolita của ông vượt qua những cái nhìn đạo đức khắc nghiệt thông thường. Trong lời gửi gắm cuối cùng của mình, Humbert nói: “nghệ thuật như là nơi ẩn náu. Và đó là sự bất tử duy nhất mà em và tôi có thể chia sẻ cùng nhau, ơi Lolita của tôi”.

 

Hành trình đến với văn chương của Nabokov là một hành trình có thể phải qua nhiều chủ nghĩa, nhiều học thuyết (lãng mạn, hiện đại, hậu hiện đại), nhiều dấu tích văn hóa, tôn giáo (Nga, Anh, Đức, Pháp, Mỹ, Kito giáo, Chính Thống giáo)… Vì thế, khám phá về Lolita và những sáng tạo của Nabokov trong tác phẩm này thực sự chưa bao giờ là đủ.Với chúng tôi, những kiến giải về Lolita trong bài viết này mới chỉ là những ấn tượng chủ quan ban đầu khi đọc và nghiền ngẫm tiểu thuyết của Nabokov. Những ấn tượng ấy thực sự đã ám ảnh chúng tôi, dẫn dắt chúng tôi tìm đến câu trả lời nhằm thỏa mãn khát vọng bước đầu tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật của nhà văn.

 

Chú thích

([1]) Lời của Ren Gerr – nhà nghiên cứu văn học người Pháp, dẫn theo Irina Lvovna Galinskaya, Tiếp cận vấn đề về cội nguồn tiểu thuyết Lolita của V.V.Nabokov in trong cuốn Vladimir Nabokov: những cách đọc đương đại, Viện Hàn lâm khoa học Nga, Moskva, 2006, tr. 53 (И.Л.Галинская, К вопросу о генезисе романа "Лолита"// Владимир Набоков: современные прочтения, Российская академия наук, Москва, 2006, с. 53), Đỗ Thị Hường dịch.

([2]) Lời của Carl Proffer – nhà Slavo học người Mỹ, dẫn theo I.L.Galinskaya, sđd, tr. 53.

([3]) V.Nabokov, Lolita (Dương Tường dịch), Nxb. Hội nhà văn – Công ty văn hóa và truyền thông Nhã Nam, H., 2012. Các trích dẫn trong bài đều rút từ nguồn này.

([4]) Ở đây, chúng tôi theo Từ điển Encarta – Encarta Dictionaries.

([5]) Theo http://dictionary.reference.com/browse/nymph.

([6]) Theo Encarta Dictionaries.

([7]) V.Nabokov, Lolita (Dương Tường dịch), sđd, tr. 25. Nguyên văn tiếng Anh: “Between the age limits of nine and fourteen there occur maidens who, to certain bewitched travelers, twice or many times older than they, reveal their true nature which is not human, but nymphic (that is, demoniac); and these chosen creatures I propose to designate as nymphets” (V.Nabokov, Lolita, Everyman’s Library, London (volume 133), London, 1992), p. 17.

([8]) Нумфетка - как родился этот термин? 1001.ru.

([9]) Xem: Phạm Gia Lâm, Sự tiếp nhận tiểu thuyết Lolita của Nabokov: Những khía cạnh văn hóa, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 3/2012, tr. 3-16.

([10]) Lời của Nabokov, theo I.L.Galinskaya, sđd, tr. 38.

([11]) I.L.Galinskaya, Tiếp cận vấn đề về cội nguồn tiểu thuyết Lolita, sđd, tr. 47.

([12]), (13), (14) A.N.Berdiaev, Tâm hồn Nga, Tạp chí Văn học nước ngoài, số 6/2003.

([15]) Xin tham khảo Vladimir Soloviev, Siêu lý tình yêu (Phạm Vĩnh Cư dịch), Nxb. VHTT – Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, H., 2005.

([16]) B.P. Vysheslavtsev, Đi tìm tính cách dân tộc Nga (Thiệu Hường dịch), trong cuốn Phân tâm học và tính cách dân tộc (Đỗ Lai Thúy biên soạn và giới thiệu), Nxb. Tri thức, H., 2006, tr. 496.

Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 5/2013

 

Các tin đã đưa ngày: