Chủ trì Hội thảo có TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm; PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học; PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam. Tham dự Hội thảo có đại diện lãnh đạo mốt số ban, bộ, ngành Trung ương, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cơ quan, đơn vị liên quan cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, quản lý.

Xã hội số đang trở thành một không gian phát triển mới, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề mới đối với nhận thức và tổ chức đời sống xã hội. Là một trong những trụ cột cốt lõi của chiến lược chuyển đổi số quốc gia, xã hội số đóng vai trò động lực thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh trong thời kỳ mới. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định rõ: “Thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia toàn diện, trước hết là hoàn thiện hạ tầng số, dữ liệu số, xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, công dân số”.

TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm phát biểu khai mạc Hội thảo

Nhận diện những biến đổi xã hội trong tiến trình phát triển xã hội số

Thay mặt Lãnh đạo Viện Hàn lâm, phát biểu khai mạc tại Hội thảo, TS. Đinh Thị Mai nhiệt liệt chào mừng sự tham dự đông đảo của các đại biểu. Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm ghi nhậnvà đánh giá cao sự phối hợp nghiêm túc, trách nhiệm của ba cơ quan đồng tổ chức cùng sự tham gia tâm huyết của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và các cơ quan báo chí. Đồng chí Đinh Thị Mai nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó công nghệ số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà ngày càng trở thành một phần của môi trường sống, hạ tầng xã hội và năng lực phát triển quốc gia. Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được Đảng, Nhà nước xác định là động lực quan trọng của phát triển đất nước. Theo đồng chí, từ góc độ quản trị, xã hội số mở ra khả năng điều hành dựa trên dữ liệu, nâng cao tính minh bạch và chất lượng phục vụ người dân; trong khi từ góc độ khoa học xã hội và nhân văn, quá trình này đặt ra nhiều vấn đề mới về sự biến đổi của xã hội và con người, đòi hỏi phải được nghiên cứu một cách toàn diện, lấy con người làm trung tâm.

Đồng chí Đinh Thị Mai đề nghị Hội thảo tập trung làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về xã hội số trong điều kiện Việt Nam; nhận diện tác động của xã hội số đến các thiết chế, nhóm xã hội và đời sống con người, nhất là nguy cơ phát sinh những dạng thức bất bình đẳng mới; đồng thời đề xuất các giải pháp về quản trị xã hội số, sử dụng dữ liệu có trách nhiệm, bảo vệ quyền riêng tư, an ninh con người và các giá trị nền tảng của xã hội. Đối với Viện Xã hội học và Tâm lý học, đồng chí đề nghị chủ động xây dựng xã hội số thành hướng nghiên cứu có tính hệ thống, dài hạn; gắn nghiên cứu lý luận với thực tiễn, dự báo biến đổi xã hội và tư vấn chính sách. Trọng tâm là nghiên cứu các thiết chế xã hội và phương thức quản trị; xây dựng cơ sở dữ liệu, công cụ đo lường sự phát triển của xã hội số; đồng thời quan tâm đến các vấn đề mới như bất bình đẳng số, niềm tin số, an toàn, đạo đức số và năng lực số và khả năng thích ứng của các nhóm xã hội.

Phó Chủ tịch Đinh Thị Mai đề nghị Viện Xã hội học và Tâm lý học cần tăng cường phối hợp với các viện nghiên cứu trực thuộc Viện Hàn lâm, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hội Xã hội học Việt Nam và các cơ quan liên quan để hình thành mạng lưới nghiên cứu liên ngành về xã hội số.

Thay mặt Lãnh đạo Viện Xã hội học và Tâm lý học, phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học cho rằng nhân loại đang chứng kiến một sự dịch chuyển mang tính cấu trúc gắn với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trong đó chuyển đổi số đang tái định hình sâu sắc phương thức con người sản xuất, quản trị, học tập, giao tiếp và tham gia đời sống xã hội. Theo PGS.TS. Chu Văn Tuấn, xã hội số không còn là một xu hướng mang tính dự báo mà đã trở thành thực tiễn phát triển hiện hữu ở Việt Nam và trên thế giới. Trước xu thế đó, Đảng và Nhà nước đã sớm xác lập các chủ trương, chính sách lớn nhằm chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia.

Tuy nhiên, PGS.TS. Chu Văn Tuấn nhấn mạnh, xã hội số không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà trước hết là câu chuyện của con người và các quan hệ xã hội, đặt ra những vấn đề mới về bất bình đẳng số, an toàn và quyền riêng tư dữ liệu, cũng như những biến đổi trong quan hệ xã hội, lối sống, gia đình, cộng đồng và đời sống tinh thần. Từ thực tiễn đó, Hội thảo khoa học ngày hôm nay sẽ góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về xã hội số, nhận diện những vấn đề đặt ra trong quá trình hình thành và phát triển xã hội số ở Việt Nam.

PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật phát biểu đề dẫn Hội thảo

Cung cấp luận cứ khoa học cho xây dựng xã hội số nhanh, bền vững và nhân văn

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật khẳng định, cần nghiên cứu xã hội số như một vấn đề xã hội, chứ không đơn thuần là một vấn đề công nghệ. Theo đó, vấn đề cần quan tâm là những biến đổi đối với đời sống, quan hệ xã hội, phương thức tương tác, tổ chức đời sống và sự tham gia của các chủ thể trong môi trường số. Từ góc độ lý luận, cần phân biệt xã hội số với các khái niệm có liên quan như chuyển đổi số, kinh tế số, chính phủ số và công dân số; trong đó, xã hội số có phạm vi rộng hơn, bao quát những biến đổi của đời sống và quan hệ xã hội trong điều kiện công nghệ số ngày càng hiện diện sâu rộng.

Theo PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, sự phát triển của xã hội số mở ra nhiều cơ hội trong tiếp cận thông tin, tri thức và dịch vụ; tạo ra những phương thức mới trong học tập, lao động, kinh doanh; nâng cao hiệu quả quản lý và mở rộng kết nối giữa cá nhân, tổ chức và cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những vấn đề mới dữ liệu, quyền riêng tư, an toàn thông tin, trách nhiệm của các chủ thể trên môi trường số và tác động của trí tuệ nhân tạo đối với đời sống xã hội.

Toàn cảnh Hội thảo

Trên cơ sở đó, Nhà nước cần nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm và khả năng bảo vệ quyền của các chủ thể; pháp luật cần kịp thời điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ, các tổ chức, doanh nghiệp cần nâng cao trách nhiệm đối với dữ liệu và người sử dụng; người dân cần được trang bị năng lực để làm chủ môi trường số.

PGS.TS. Vũ Trọng Lâm nhấn mạnh, xây dựng xã hội số, xét đến cùng, không chỉ là xây dựng một xã hội có nhiều công nghệ hơn, mà là xây dựng một xã hội có khả năng sử dụng công nghệ để phát triển tốt hơn, quản trị hiệu quả hơn và tạo thêm cơ hội phát triển cho con người. Quan điểm này đặt con người ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển xã hội số, đồng thời cho thấy yêu cầu tiếp cận xã hội số không chỉ từ phương diện công nghệ mà còn từ góc độ con người, quan hệ xã hội, thể chế và quản trị.

Các đại biểu tham dự chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo

Hội thảo nhận được 09 tham luận, được chia làm 02 phiên thảo luận. Các tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo đã trình bày nội dung quản lý phát triển xã hội ở đô thị trong bối cảnh chuyển đổi số; mối quan hệ giữa xã hội số và giáo dục; rủi ro số và năng lực tự bảo vệ của thanh niên; năng lực số của cán bộ công chức cấp xã; tác động của xã hội số đối với con người, gia đình, cộng đồng, lao động, giáo dục, văn hóa, truyền thông; đồng thời, gợi mở những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị, phát triển nguồn nhân lực, bảo vệ quyền và lợi ích của người dân, bảo đảm an toàn thông tin trong môi trường số.

Kết quả Hội thảo góp phần bổ sung những luận cứ khoa học và thực tiễn về xã hội số; nhận diện những vấn đề có tính nền tảng, những khoảng trống trong nhận thức và những yêu cầu mới trong quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam. Hội thảo góp phần làm rõ hơn cách tiếp cận xã hội số từ phương diện con người, quan hệ xã hội, thể chế và quản trị, bên cạnh yếu tố công nghệ; qua đó cung cấp thêm cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam theo hướng nhanh, bền vững và nâng cao năng lực thích ứng, làm chủ công nghệ, vì sự phát triển của con người./.