Dưới sự điều phối của ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn (Viện Văn học), buổi tọa đàm đã đi từ việc xem xét, thảo luận về những luận điểm và cách tiếp cận Đạo giáo của học giả Henri Maspero; đánh giá ý nghĩa của công trình "Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc" trong lịch sử nghiên cứu Đạo giáo; cho đến việc thảo luận về ảnh hưởng của tôn giáo này đến văn hóa dân gian và văn học thành văn của các nước Đông Á.

Mở đầu tọa đàm, ThS. Nguyễn Đình Hưng bàn về phương pháp, luận điểm và nguồn tư liệu mà Henri Maspero đã sử dụng khi nghiên cứu Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc. Như diễn giả chỉ ra, trong thế giới quan mà Maspero mô tả, vật chất và tinh thần không tách rời nhau; con người và vũ trụ tồn tại trong một thể thống nhất đồng dạng, việc tu dưỡng tinh thần luôn gắn liền với sự bảo dưỡng thân thể. Lịch sử tôn giáo Trung Hoa không trải qua những cuộc cách mạng triệt để gây đứt gãy hoàn toàn, các tư tưởng mới thường được đưa vào một cách dần dần, hòa nhập và thích ứng bên trong khuôn khổ truyền thống cũ, theo đó hình thành nên hai trào lưu lớn thời Chiến Quốc là Khổng giáo và Đạo giáo. Diễn giả cũng nhắc tới quan sát của Maspero về tính liên tục và sự bảo lưu văn hóa: tôn giáo dân gian “hiện đại” thực chất là kết quả của sự đan xen, dung hợp phức tạp của cả Nho - Phật - Đạo qua nhiều thế kỉ, và những tôn giáo cổ đại chưa từng mất đi mà còn tồn tại sinh động trong đời sống thực tế.

Về phương pháp nghiên cứu của Maspero, ThS. Nguyễn Đình Hưng nhấn mạnh sự phối hợp của nhiều cách tiếp cận như phương pháp so sánh (đặt tôn giáo Trung Quốc trong hệ quy chiếu trực tiếp với tôn giáo phương Tây và Hồi giáo), phương pháp thư mục học (thông qua phân tích danh mục và thư tịch cổ như một căn cứ để đoán định niên đại thực tế của tác phẩm). Công trình này cũng gây ấn tượng ở khối tư liệu đồ sộ được huy động để phân tích, từ cổ tịch đến Kinh Thi, Kinh Thư, Sở Từ, kinh sách Phật giáo, Đạo tạng; cho tới các kí lục lịch sử, thiện thư, văn bia và tài liệu điền dã dân tộc học.

Trong khi đó, TS. Phạm Văn Hưng đưa người nghe đi từ hệ thống phả hệ thần tiên trong Đạo giáo, gồm ba tầng lớp thiên thần, địa kì, nhân quỷ cùng các nghi thức khoa nghi và phương thuật, đến sự thẩm thấu của Đạo giáo vào văn hóa Việt Nam. Diễn giả nhắc tới quan niệm về hai hình thức nội trai và ngoại trai, thanh lọc thân - tâm như một phần trong cách Đạo giáo xây dựng mô hình con người cá nhân đặc thù của phương Đông. Bên cạnh đó, TS. Phạm Văn Hưng cũng giới thiệu những khái niệm cốt lõi trong thần điện Đạo giáo như Tam Thanh, Tứ Ngự, Lôi Công cùng quan niệm về sự hóa thân qua lại giữa các vị thần, tiêu biểu là trường hợp Lão Tử. Việc gợi nhắc những hình tượng rất quen thuộc với người Việt như Ma Cô, Bành Tổ, Thần Tài, Thành hoàng, Thổ địa các điển tích như “bãi bể nương dâu”, “bát tiên”,… là những minh chứng cho thấy Đạo giáo đã in dấu sâu đậm trong tín ngưỡng dân gian và văn học thành văn Việt Nam, dù không hoàn toàn hiện diện dưới danh nghĩa một tôn giáo có tổ chức chặt chẽ.

Tham luận thứ ba của tọa đàm tập trung vào một trường hợp cụ thể: dấu vết Đạo giáo trong văn học trung đại Việt Nam qua tín ngưỡng thờ hổ. Như quan sát của nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền, hình tượng hổ gần như vắng bóng trong văn học Việt Nam trước thế kỉ XVII và các tư liệu đề cập đến hổ đều xem loài vật này là đại diện cho cái ác. Sự thay đổi bắt đầu diễn ra từ thế kỉ XVII đến giữa thế kỉ XVIII, khi tín ngưỡng thờ hổ dần dung hợp với Đạo giáo: từ totem hổ, qua tín ngưỡng Saman gắn với sơn thần, đến thần Ngũ phương, và cuối cùng là “Ông Hổ” trong hệ thống Đạo giáo. Với sự trỗi dậy của Đạo Mẫu Tam phủ và Nội Đạo tràng, hổ dần đảm nhận vai trò trợ thủ đắc lực của các thánh, đồng thời được nhìn nhận như một vị thần hộ pháp, đại diện cho chính nghĩa và sự bảo hộ. Diễn giả chỉ ra rằng tín ngưỡng thờ hổ ở thế kỉ XVIII đã phân hóa hổ thành hai con đường: một là “ông hổ” vẫn ở sâu trong rừng, bản tính dã thú chưa được thuần hóa; hai là hổ được đưa lên bàn thờ, do đó thoát khỏi bản tính thú, bắt đầu tích lũy “thần tính”.

Khép lại buổi tọa đàm là phiên thảo luận sôi nổi, nơi các diễn giả và cử tọa đặt ra và lí giải nhiều vấn đề như nguyên nhân Đạo giáo không phát triển mạnh mẽ và không có hệ thống đạo quán đồ sộ tại Việt Nam, hay bản chất của những lựa chọn ẩn dật ở nho sĩ trung đại. Những khoảng trống mà Maspero chưa đề cập đến trong công trình của mình như y học Đạo giáo hay tinh thần nữ quyền cũng được chỉ ra trong tọa đàm.

Không dừng lại ở việc tôn vinh một công trình học thuật kinh điển, tọa đàm “Đạo giáo, văn hóa dân gian và văn học Đông Á: Nhìn từ nghiên cứu của Henri Maspero” còn gợi mở nhiều suy nghĩ mới về những mạch ngầm văn hóa - tín ngưỡng vốn đã hòa quyện sâu sắc vào đời sống, tâm thức và văn học Việt Nam qua nhiều thế kỉ. Thành công của buổi tọa đàm đã chứng minh cho sức lan tỏa của tri thức hàn lâm khi được kết nối, đối thoại với nhu cầu tìm hiểu sâu sắc về cội nguồn văn hóa của công chúng ngày nay.